ਸ਼ੋਕ ਗੀਤ
Elegidia
ਮੁੱਢਲੀ ਟਿੱਪਣੀ
ਸੁਲਪਿਕੀਆ (ਲਗਭਗ ੨੦ ਈ.ਪੂ.) ਇਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ-ਕਵਿੱਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਛੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸ਼ੋਕ-ਕਵਿਤਾਵਾਂ (ਐਲਿਜੀ), ਜੋ ਤਿਬੁੱਲਸ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ([ਤਿਬੁੱਲਸ] ੩.੧੩–੧੮)। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਸੇਰਵਿਅਸ ਸੁਲਪਿਕੀਅਸ ਰੁਫ਼ਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੇਸਾੱਲਾ ਕੋਰਵਿਨਸ ਦੀ ਪਾਲਿਤ। ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੇਰਿਨਥਸ (ਯੂਨਾਨੀ ਉਪਨਾਮ, ਐਲਿਜੀ ਦੀ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਔਗਸਤਸ-ਕਾਲੀਨ ਰੋਮ ਦੀ ਇਕ ਅਸਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ — ਸਿੱਧੀ, ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਜ ਬੇਪਰਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਵਿਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ (੩.੧੩) ਇਕ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ: ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਕਾਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਇੱਜ਼ਤ (fama) ਖ਼ਾਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਢਕਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਦਾ "ਇਲਜ਼ਾਮ" ਸਹਿਣਾ ਉਹ ਵੱਧ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰ — "ਕਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਸਾਂ ਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਂ" — ਇਕਬਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਣ-ਭਰਿਆ ਦਾਅਵਾ ਹੈ।
ਛੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੁਰ ਹਨ। ੩.੧੩ ਤੇ ੩.੧੪–੧੫ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਾਫ਼ ਹਨ — ਐਲਾਨਨਾਮਾ, ਜਨਮ-ਦਿਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਰੱਦ ਹੋਣ ਦੀ ਰਾਹਤ। ਪਰ ੩.੧੬–੧੮ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਸੰਘਣੀ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ: ਉੱਨ ਕੱਤਦੀ ਨੀਵੀਂ ਵਿਰੋਧਣ ਵਿਰੁੱਧ ਈਰਖਾ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਉਲਾਂਭਾ, ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਕੋ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਸ਼ਰਤੀ ਵਾਕ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਸੇਰਵਿਅਸ ਦੀ ਧੀ ਸੁਲਪਿਕੀਆ" ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਕੁਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਵਿਰੋਧਣ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਮੂਲ ਲਾਤੀਨੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਂਭੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਛੰਦ ਜਾਂ ਤੁਕਾਂਤ ਨਹੀਂ ਥੋਪੀ ਗਈ। ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ: ਸੁਲਪਿਕੀਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਫ਼ੌਲਾਦ — ਉਹ ਕੋਈ ਕੋਮਲ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਲੋਕ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੀ ਔਰਤ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ-ਚਰਚਾ ਮੈਨੂੰ ਵੱਧ ਫੱਬਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੀਆਂ ਕਾਮੇਨਾਵਾਂ (ਮਿਊਜ਼) ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਈਥੇਰੀਆ ਨੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਵੀਨਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ: ਮੇਰੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਰੇ,
ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਮੋਹਰ ਲੱਗੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਸੌਂਪਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ,
ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ —
ਨਹੀਂ, ਪਾਪ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ-ਚਰਚਾ ਖ਼ਾਤਰ
ਚਿਹਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਜਾਵੇ — ਮੈਂ ਯੋਗ ਸਾਂ, ਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਂ।
quam nudasse alicui sit mihi fama magis.
Exorata meis illum Cytherea Camenis
attulit in nostrum deposuitque sinum.
Exsoluit promissa Venus: mea gaudia narret,
dicetur si quis non habuisse sua.
Non ego signatis quicquam mandare tabellis,
ne legat id nemo quam meus ante, uelim,
sed peccasse iuuat, uultus componere famae
taedet: cum digno digna fuisse ferar.
ਤੇ ਸੇਰਿਨਥਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਮਿੱਠਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਕੁੜੀ ਵਾਸਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਘਰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ,
ਜਾਂ ਅਰੇਤੀਅਮ ਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਠੰਢੀ ਨਦੀ?
ਹੁਣ, ਮੇਸਾੱਲਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਰਾ ਟਿਕ ਜਾਓ;
ਸਫ਼ਰ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਵਕਤ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਓ ਸੱਜਣ।
ਧੂਹ ਕੇ ਲਿਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ,
ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
et sine Cerintho tristis agendus erit.
Dulcius urbe quid est? An uilla sit apta puellae
atque Arretino frigidus amnis agro?
Iam, nimium Messalla mei studiose, quiescas;
non tempestiuae saepe, propinque, uiae.
Hic animum sensusque meos abducta relinquo
arbitrio, quamuis non sinis esse, meo.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਦਿਨ ’ਤੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।
ਉਹ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਲ਼ ਕੇ ਉਸ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਈਏ,
ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਣ, ਅਚਾਨਕ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।
Natali Romae iam licet esse tuo.
Omnibus ille dies nobis natalis agatur,
qui nec opinanti nunc tibi forte uenit.
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ — ਕਿਤੇ ਮੈਂ, ਮੂਰਖ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪਵਾਂ।
ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਟੋਗਾ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉੱਨ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਉਹ ਵੇਸਵਾ,
ਸੇਰਵਿਅਸ ਦੀ ਧੀ ਸੁਲਪਿਕੀਆ ਨਾਲੋਂ:
ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ —
ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਸੇਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਨਾ ਸੌਂਪ ਦੇਵਾਂ।
ਹੁਣ ਜਦ ਬੁਖ਼ਾਰ ਮੇਰੇ ਥੱਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਹਾਏ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ
ਇੱਛਾ ਤਦ ਹੀ ਕਰਾਂ — ਜੇ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਇੰਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਗ ਹਰਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਤੂੰ
ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਬੇਪਰਵਾਹ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
quod mea nunc uexat corpora fessa calor?
A ego non aliter tristes euincere morbos
optarim, quam te si quoque uelle putem.
At mihi quid prosit morbos euincere, si tu
nostra potes lento pectore ferre mala?
ਜਿੰਨੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ —
ਜੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਮੂਰਖ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਇਹ ਮੈਂ ਮੰਨਾਂ,
ਤਾਂ ਉਹ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ,
ਆਪਣੀ ਹੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ।
ac uideor paucos ante fuisse dies,
si quicquam tota commisi stulta iuuenta
cuius me fatear paenituisse magis,
hesterna quam te solum quod nocte reliqui,
ardorem cupiens dissimulare meum.